म्याग्दी । म्याग्दीको धवलागिरि गाउँपालिका–७, ताकममा जन्मिनुभएका अग्रणी व्यक्तित्व पूर्णाखर उपाध्यायको ९३ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । वि.सं. १९८९ फागुन २९ गते पिता कलाधर उपाध्याय र माता भद्रकला उपाध्यायका तीन छोरा र छ छोरीमध्ये आठौँ सन्तानका रूपमा जन्मिनुभएका उपाध्यायको २०८३ कात्तिक ४ गते रुपन्देहीको ओमसतिया गाउँपालिका–२, पडसरीस्थित पानगदा निवासमा निधन भएको जेठी छोरी मंगला आचार्यको छोरा बिष्णु आचार्यले जानकारी दिनुभयो । उहाँ ताकमको सामाजिक, धार्मिक तथा ऐतिहासिक जीवनका एक साक्षी हुनुहुन्थ्यो ।
स्वर्गीय उपाध्यायको स्मृतिमा परिवारले कात्तिक १६ गते सोमबार रुपन्देहीको ओमसतिया गाउँपालिका–२, पडसरीस्थित निवासमा श्रद्धाञ्जली तथा पितृप्रसाद ग्रहण कार्यक्रम आयोजना गर्ने जनाएको छ । शास्त्रीय विधि अनुसार सम्पन्न अन्त्येष्टी गरिने कार्यक्रममा उपस्थित भई दिवंगत आत्माप्रति श्रद्धासुमन अर्पण गर्न तथा शोकसन्तप्त परिवारजनप्रति समवेदना व्यक्त गर्न आफन्त, इष्टमित्र र शुभेच्छुकलाई परिवारले आग्रह गरेको छ । उक्त १३औं पुण्यतिथिका दिन जेठी बुहारी भगवती सुवेदी, माइलो छोराबुहारी मणिश्वर/मिनकला सुवेदी र कान्छो छोराबुहारी रामेश्वर तथा पार्वती सुवेदी लगायत समस्त सुवेदी परिवारले निमन्त्रणा गरेका छन् ।
स्वर्गीय उपाध्यायले गाउँको शैक्षिक विकास, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण, सामाजिक सद्भाव र सामुदायिक विकासका क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो । स्थानीय आवश्यकता पहिचान गरी सामूहिक हितका काममा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्ने व्यक्तित्वका रूपमा उहाँ परिचित हुनुहुन्थ्यो ।
उपाध्यायले ताकमको शैक्षिक तथा सामाजिक विकासका लागि विभिन्न संस्थामार्फत योगदान पुर्याउनुभएको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ । उहाँ धौलागिरि पुस्तकालय, ताकम भगवती मन्दिर तथा विभिन्न शैक्षिक समितिमा संस्थापक अध्यक्ष र नेतृत्वदायी भूमिकामा रहनुभएको थियो ।
पुस्तकालयको स्थापना तथा सञ्चालनमार्फत गाउँमा अध्ययन, ज्ञान र चेतनाको विकासमा उहाँले योगदान दिनुभयो । शैक्षिक समितिमा रहेर शिक्षा क्षेत्रको उन्नति तथा सामाजिक चेतना विस्तारका लागि पहल गर्नुभएका उहाँले गाउँको शैक्षिक वातावरण सुधार्न र सामुदायिक सहकार्यलाई प्रोत्साहन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभएको थियो ।
उहाँको योगदान शिक्षा क्षेत्रमा मात्र सीमित थिएन । सार्वजनिक हितका योजना, विकास निर्माणका गतिविधि तथा सामुदायिक कार्यक्रमको सञ्चालन र सहजीकरणमा समेत उहाँको सहभागिता रहने गरेको थियो । समाजलाई एकताबद्ध बनाएर साझा उद्देश्य प्राप्तिका लागि अघि बढ्ने उहाँको कार्यशैलीले स्थानीय सामाजिक जीवनमा प्रभाव पारेको थियो ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराप्रति विशेष लगाव राख्ने उपाध्यायले ताकम भगवती मन्दिरलगायत धार्मिक क्षेत्रको विकास तथा संरक्षणमा योगदान पुर्याउनुभएको थियो । ज्योतिष तथा धार्मिक ज्ञान हासिल गर्नुभएका उहाँ स्थानीय धार्मिक मान्यता, सांस्कृतिक अभ्यास र परम्पराको निरन्तरताप्रति सचेत हुनुहुन्थ्यो ।
सामाजिक सद्भाव, आपसी सहकार्य र सांस्कृतिक मूल्यको महत्त्वलाई आत्मसात् गर्दै उहाँले गाउँको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभएको थियो । पुस्तकालय, मन्दिर, शैक्षिक संस्था र सार्वजनिक संरचनालाई समुदायको पहिचान तथा एकताको आधारका रूपमा अघि बढाउने प्रयासमा उहाँको संलग्नता रहेको थियो ।
साविकको ताकम गाविसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, स्थानीय राज्य सञ्चालनको परम्परा तथा कोतसँग सम्बन्धित वंशक्रमसँग उपाध्यायको पारिवारिक सम्बन्ध रहेको बताइन्छ । यही पृष्ठभूमिका कारण उहाँ ‘कान्छा जिम्माल’का नामले चिनिनुभएको थियो । उहाँको परिचय स्थानीय इतिहास, सामाजिक संरचना र परम्परागत नेतृत्वको निरन्तरतासँग जोडिएको थियो ।
उपाध्यायले राजतन्त्रदेखि प्रजातन्त्र, गणतन्त्र र लोकतन्त्रसम्मका विभिन्न राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तन प्रत्यक्ष अनुभव गर्नुभयो । लामो जीवनकालमा उहाँले समाजको बदलिँदो स्वरूप, शासन व्यवस्थामा आएका परिवर्तन र स्थानीय जनजीवनका विभिन्न घटनाक्रमलाई नजिकबाट देख्नुभयो । उहाँका अनुभव र सामाजिक संलग्नता ताकमको विगत र वर्तमानलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा रहेका थिए ।
ताकममा जन्मिएर लामो समय गाउँको सामाजिक तथा सामुदायिक गतिविधिमा सक्रिय रहनुभएका उपाध्यायले जीवनको पछिल्लो चरणमा रुपन्देहीलाई स्थायी बसोबासको क्षेत्र बनाउनुभयो । पारिवारिक स्रोतका अनुसार उहाँले वि.सं. २०४२/४३ तिर रुपन्देहीमा जग्गा खरिद गर्नुभएको थियो । त्यसपछि वि.सं. २०७६ मा ताकमबाट रुपन्देहीमा बसाइँ सर्नुभएको थियो ।
बसाइँ सरेपछि पनि उहाँको सम्बन्ध जन्मभूमि ताकमको इतिहास, सामाजिक सम्बन्ध र पारिवारिक विरासतसँग निरन्तर जोडिइरह्यो । पहाडी गाउँबाट तराईमा बसोबास विस्तार गर्ने उहाँको जीवनयात्राले नेपाली समाजमा देखिएको बसाइँसराइको प्रवृत्तिलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ ।
स्वर्गीय उपाध्यायका छ नाति, नौ नातिनी, छ पनाति र दुई पनातिनी रहेको पारिवारिक विवरणमा उल्लेख छ । परिवारका सदस्य, आफन्तजन तथा शुभेच्छुकसँग उहाँले कायम गर्नुभएको आत्मीय सम्बन्ध र समाजप्रतिको जिम्मेवारीबोध उहाँको जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
शिक्षा, समाजसेवा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संरक्षण र स्थानीय विकासमा उहाँले पुर्याउनुभएको योगदानले उहाँलाई परिवारमा मात्र नभई ताकमको सामाजिक जीवनमा पनि स्मरणीय बनाएको छ । उहाँले नेतृत्व गर्नुभएका संस्था, सामुदायिक हितका लागि गर्नुभएका प्रयास र भावी पुस्ताप्रतिको प्रेरणादायी विरासत उहाँको सम्झनासँग जोडिइरहने छन् । स्रोतः बिष्णु आचार्य
